Igre prestola vojvođanskih Mađara Građani između partijskih interesa dveju zemalja

I dok se po vojvođanskim prerijama odvija petoparački scenario terorističkih akcija u pokušaju, a negde po atarima se i dalje traže davno izgubljeni snajperisti i zalutali crni panteri, između dva zalogaja masnog bureka u ustima velikih vođa Srbije i Mađarske možda i uspe, na kratko, da se začuje tihi vapaj malog čoveka na lokalu.

Ukoliko se osmelite da prošetate ulicama malih lokalnih sredina, tu u istorijskoj tampon zoni između Otomanskog carstva i Habzburške monarhije, gde narod danas meša srpski i mađarski jezik, kao što ima pomešanu i krv, videćete kuće oronulih fasada i prozore izjedene od vremena i nemaštine. U njima ćete videti poslagane sunđere i ćebad koji štite od promaje i shvatićete da u tim naizgled napuštenim kućama ipak ima života. Hodaćete dalje tim ulicama, vazduh će vam peći oči i grlo, to iz nečijeg odžaka izlazi kancerogena masa dima – neko loži gume, cipele, garderobu, plastiku, ukradena drva, bilo šta čime može da ugreje svoju decu, dok još jedna zima ne prođe. A nije sve ni do praznog džepa, ima nečega i u kolektivnoj nemarnosti i neznanju. Hodaćete dalje, pomalo se saplićući, jer trotoari vam se raspadaju pod nogama. Nasred ulice rupe na putu, a u ponekom mestu, kao u Subotici, osvanula i srca oko tih rupa, sa natpisima „SNS“ i „SVM“.

Predsednik Saveza vojvođanskih Mađara pozvao je vojvođansku mađarsku zajednicu da glasa na lokalnim izborima u Kuli za listu broj jedan, okupljenu oko Srpske napredne stranke. Informaciju da se protiv nosioca ove liste vodi krivični postupak još od 2016. godine lider SVM-a zaboravio je da spomene. Zatim je pozvao mađarsku zajednicu da glasa na predstojećim izborima u Mađarskoj za oca Fidesa. Kao da mađarskoj zajednici nije dosta ovakvih poziva, poziv je stigao i od SNS-a, koji je pozvao vojvođanske Mađare takođe da glasaju za ljubitelja bureka „I am always sa sirom“. Zanimljivo je kako u svojim javnim nastupima predsednik SVM-a nekako uvek izostavi da u koaliciji sa naprednjacima nastupa rame uz rame i sa radikalima. Lider Srpske radikalne stranke je, gostujući na televiziji Informer, najavio kako planira sklapanje „odbrambenog saveza sa bratskom Mađarskom“, te da će pomoći Mađarskoj da dobije širok izlaz na Jadransko more. Ne zna se, međutim, da li će na tom putu do mora i ovaj put biti obezbeđeni sendviči, kao onomad 90-ih, kad su radikali obećavali proterivanje Mađara i drugih narodnosti iz Vojvodine.

I teško bi bilo objasniti jednoj Irenki iz Sanada (ime i mesto nasumično izabrani ilustracije radi) zašto se predsednik SVM-a zahvalio kuljanskim Mađarima što su glasali za listu broj jedan u Kuli i zašto je to problematično. Irenka je mlada i želi da razume i učestvuje u odlučivanju o temama od javnog interesa, što je pokazala i kad je još 2020. godine potpisala peticiju na štandu u Čoki, a protiv uništavanja plavnih šuma Potisja. Ali Irenka je jedva drhtavom rukom uspela da napiše svoje ime, jer je – nepismena, i to ne samo funkcionalno. Tu nepismenost dobila je na poklon od našeg društva razapetog između večitih partijskih i partikularnih interesa.

SNS i SVM podela kolača – ti meni, ja tebi

Nedaleko od Čoke u prividnom miru počiva jedna Senta. Prema popisu stanovništva iz 2022. godine opština Senta ima oko 75 odsto pripadnika mađarske nacionalne zajednice. U ovoj opštini već godinama kolo vode SNS i SVM i raspodelu državnih ustanova i javnih preduzeća ne kriju. Pa su tako naprednjacima pripali Osnovna Škola “Stevan Sremac”, Predškolska ustanova “Snežana”, Centar za socijalni rad, Srpski kulturni centar “Stevan Sremac” i Javno preduzeće “Elgas”.

OŠ “Stevan Sremac” mesecima je bila središte skandala zbog nebezbednog stanja fiskulturne sale i generalno loših uslova u kojima se nalazi i sama zgrada škole, a kompromitovani su i odnosi među zaposlenima. Direktorka je nakon podnete neopozive ostavke istu tu neopozivu ostavku povukla. Tom prilikom su se desile i naprasno opozvana sednica Školskog odbora i podneta ostavka predsednice Školskog odbora, neregularno sazivanje onlajn sednice Školskog odbora od strane nenadležnog sekretara škole, kao i opstrukcija u pokušajima da se sazove Nastavničko veće i izabere nov školski odbor. Iako školu “Stevan Sremac” pohađaju i deca mađarske nacionalne pripadnosti, SVM je na ova dešavanja odgovorio ćutanjem, jer podela kolača je jasna – u SNS deo se ne mešaju.

Ni javno preduzeće “Elgas”, zaduženo za grejanje na teritoriji opštine Senta, ne izostaje u trci za najskandalozniji događaj u okolini. Poznat je po višemesečnim kašnjenjima isplata zarada svojim zaposlenima, a dug ovog javnog preduzeća septembra 2025. godine dostigao je preko milion evra. U martu iste godine uhapšeni su, po nalogu Višeg javnog tužilaštva u Novom Sadu, bivši direktor JP “Elgas” zbog postojanja osnova sumnje da je izvršio krivično delo zloupotreba službenog položaja čime je preduzeće oštećeno sa 4,6 miliona dinara. Uhapšeno je još pet osoba za sumnju na pomaganje u ovom krivičnom delu. Od toga dve osobe su zaposlene u JP “Elgas” i ni do danas nisu suspendovane sa radnog mesta.

U Dečjem vrtiću “Snežana” postojali su pritisci na zaposlene da učestvuju na blokadi Osnovnog suda u Senti 4. marta 2025, koju je organizovao opštinski odbor Srpske napredne stranke. Vaspitačice koje nisu pristale na ucenu kažnjene su tako što su same u smeni bile odgovorne za svu decu u vrtiću, dok su ostali zaposleni bili na SNS blokadi.

S druge strane, Savezu vojvođanskih Mađara pripale su osnovne škole “Turzo Lajoš” i “Petefi Šandor “ u Senti i osnovna škola u Tornjošu, zatim Mađarsko kamerno pozorište, Kulturno-obrazovni centar “Turzo Lajoš”, Javno komunalno-stambeno preduzeće Senta, Istorijski arhiv i Turistička organizacija. SVM upravlja i svim srednjim školama na teritoriji opštine Senta. Pod rukovodstvom SVM-a nalaze se i Dom zdravlja i Opšta bolnica u Senti. Direktorka bolnice ujedno je i odbornica u Skupštini opštine Senta.

Javno komunalno-stambeno preduzeće Senta u žiži javnosti se našlo nakon što je krajem 2024. godine usvojen nov cenovnik za komunalne usluge, za koji građani smatraju da krši njihova potrošačka i ljudska prava. Sporni su nepravična izmena sistema naplate usluge odnošenja smeća, kao i novo poskupljenje vode za piće, koja ne ispunjava uslove propisane Pravilnikom o higijenskoj ispravnosti vode za piće i Zakonom o bezbednosti hrane. Ovim povodom građani su pisali žalbe javnom preduzeću, a organizovani su i zbor građana, kao i peticija. Uprkos trudu i građanskom angažovanju, meštani su ostali lišeni bilo kakvog razumevanja i pomoći od strane onih koji bi trebalo da rade u njihovom interesu.

Opšte je poznato da su svi direktori istaknuti funkcioneri jedne ili druge stranke i te ustanove i preduzeća su pod direktnim uticajem ovih stranaka. Direktor OŠ “Petefi Šandor” bio je i kandidat za skupštinskog odbornika sa liste SVM-a, ali se odrekao mandata zbog sukoba interesa. Takođe je poznato da su direktori nekolicine “SNS ustanova” prisutni na svim skupovima Srpske napredne stranke, učestvuju u organizovanju ljudi za odlazak na mitinge, obilazili su i dobro poznati Ćacilend i redovno su prisutni kad god stranka ima štandove po gradu.

Slične aktivnosti pripisuju se i direktorima koji upravljaju “SVM ustanovama”. S tim što SVM, preko organizacije Concordia Minoritatis Hungaricae (CMH), učestvuje i u još jednoj zanimljivoj aktivnosti, a to je uručivanje glasačkih listića sugrađanima koji imaju pravo glasa u Mađarskoj. CMH je zadužen i za “pomaganje” prilikom glasanja, kao i za skupljanje glasačkih listića i dostavljanje Nacionalnoj izbornoj kancelariji u Budimpešti, iako je za primopredaju pisama sa glasačkim listićima zvanično trebalo da bude zadužena Pošta Srbije. Nepoverenje građana u ovakav sistem je veliko, jer ne postoji garancija da koverta sa glasačkim listićem neće biti otvorena, izborna volja preinačena, ne postoji nikakav vid kontrole, a nije ni sigurno da će pismo stići na pravu adresu u Budimpešti.

I umesto da savesnim radom doprinose poboljšanju života na lokalu, u prethodnom periodu bili smo svedoci intenzivnih izostanaka opštinskih funkcionera sa svojih radnih mesta. SNS deo ekipe svoje vreme je provodio po tuđim opštinama u kojima su se pripremali lokalni izbori, pa smo tako sekretara Skupštine opštine Senta mogli videti u Kuli i u Kosjeriću, a direktora Javnog preduzeća za upravljanje putevima, urbanističko planiranje i stanovanje Subotica u gradu Boru.

Da se sve dešava u interesu lokalnog stanovništa, pa samim tim i vojvođanske mađarske zajednice – ne pije vodu. U proteklih deset godina broj Mađara u Vojvodini smanjio se za skoro 70.000 građana. Subotica, koja je ranije imala većinsko mađarsko stanovništvo, time se više ne može pohvaliti. Bitno je da je lider SVM-a Mađarima u Kuli svečano obećao renoviranje kupole na groblju, jer, kako je naveo, u razgovoru sa meštanima se ispostavilo da je to “njihov stari san”.

Odbornici bez glasa – građani bez predstavnika

Oštećenje vitalne funkcionalnosti javne vlasti u mađarsko-srpskim sredinama možda se najbolje može videti na primeru Skupštine opštine Senta. Koaliciju na vlasti čine SNS-SPS sa devet odbornika i SVM sa 14 odbornika. Opozicioni odbornici broje pet upornih, koji uzalud ukazuju na probleme u lokalnoj sredini, kao i na neustavno i nezakonito, u najmanju ruku sumnjivo i štetno ponašanje čelnika u lokalnoj samoupravi, i jedan takozvani nezavisni, koji svaki predlog vlasti izglasa. Glas opozicije uvek biva nadjačan homogenizovanim glasanjem vladajuće koalicije. I postoji još odbornik broj šest, koji prema listi u kojoj se nalazi pripada opoziciji, ali glasa na sve predloge vlasti.

Uprkos tome što bi SVM sa svojih 14 odbornika realno mogao da ima većinu u odlučivanju, te odbije neke po građane pogubne predloge, njihov glas se ipak ne čuje, jer on pripada naprednjacima. Zanimljiv je i fenomen gde SVM odbornici u Skupštini kao i da ne postoje. Donedavno se za reč javljala samo šefica poslaničke grupe. Nakon javne kritike na račun nepostojanja ostalih SVM odbornika, počeli su sa praksom davanja domaćih zadataka odbornicima, pa je tako svako od njih na sednicama Skupštine dobio pravo da pročita referat, kako bi se građani uverili da i oni poseduju vokalne sposobnosti. Uglavnom je reč o hvalospevima o radu opštinske uprave za čiji uspeh je zaslužan SVM. Ili SNS. Dođe mu na isto.

Međutim, u proteklim godinama uočava se beg naprednjaka u mađarsku stranku. Moglo bi se reći da mnogi osećaju da se Srpskoj naprednoj stranci bliži kraj, te utočište traže u zagrljaju stranke koja se poistovećuje sa celokupnom mađarskom zajednicom, što će joj sigurno i nakon pada srpskog i mađarskog režima obezbediti opstanak. Ova bežanija i ne čudi, ako se prisetimo kako su članovi SNS-a, pogotovo ovi na funkcijama, bili porinuđeni da uplaćuju sumnjive donacije stranci, uglavnom u turama od po 40.000 dinara. U akciji doniranja učestvovali su, između ostalih, sadašnji i bivši (2016-2020) predsednik Skupštine opštine Senta, sekretar Skupštine opštine Senta, nekoliko odbornika, bivši pomoćnik Predsednika opštine Senta, bivši član Opštinskog veća, direktor Javnog komunalno-stambenog preduzeća, pa čak i bibliotekar Osnovne škole “Stevan Sremac”. Zbog ovih aktivnosti Agencija za borbu protiv korupcije zatražila je od Uprave za sprečavanje pranja novca još 2017. godine da izvrši kontrolu transakcija Srpske napredne stranke zbog sumnje da novac potiče od nelegalnih aktivnosti. Prijava Agencije nije dobila svoj epilog.

I kad se udaljimo od ove niske igre prestola, shvatamo da nisu oštećeni samo obični građani. Oštećeni su i oni koji u institucijama rade, koji aktivno doprinose kršenju ljudskih i građanskih prava svih nas. Skupštinski odbornici, članovi opštinskog veća, gradonačelnica opštine, šefovi odeljenja, inspektori, službenici javnih nabavki, predsednici mesnih zajednica, direktori javnih preduzeća i ustanova, svi su oni prihvatili da rade protiv svoje porodice, svojih komšija, svojih kolega na poslu, protiv zdravog razuma i čak i protiv sebe. Jer kome je uopšte u interesu da, na primer, plaća skupu lošu vodu? Kome je u interesu da se sapliće na trošnim trotoarima, da uništava točkove svog automobila na kolovozu prepunom rupa, da prolazi ulicom i nikad ne zna kad će mu na glavu pasti deo oronule fasade? Kome je u interesu da plaća skupo grejanje preduzeću koje gubi novac zbog malverzacija, da vodi dete na novo dečje igralište koje ima samo nekoliko minimalističkih rekvizita, a koštalo je neverovatnih 5,7 miliona dinara? Kome je u interesu da mu dete ide u školu gde krov fiskulturne sale prokišnjava, a prozori i plafoni padaju?

SVM – portparol režima u Srbiji i Mađarskoj

Predsednik SVM-a se sredinom marta, gostujući u Budimpešti, sreo sa premijerom Mađarske. Tad je izjavio da se nakon tragedije u Novom Sadu Srbija našla na udaru “pokušaja anarho-liberalne obojene revolucije, koja je srećom do septembra zamrla” nakon čega se sve “vratilo u normalu”. Lider SVM-a redovno prenosi javnosti političke poruke koje stižu sa obe strane granice.

Ono do čega smo kao društvo u mađarsko-srpskim lokalnim sredinama došli jeste da se lokalna zajednica uzdala u većinsko mađarsko stanovništvo kao garant da za naše živote neće biti nadležna korumpirana napredna Srbija, već da će pomoć stizati iz evropske Mađarske, pa makar to bilo preko SVM-a. Međutim, umesto da prevagne na tu stranu, građani lokalnih sredina, mahom sa severa Vojvodine, našli su se oči u oči sa “Savezom Vučićevih Mađara”, kako ih u poslednje vreme zovu, i Fidesovim čardakom ni na nebu ni na zemlji, koji se sigurnim koracima udaljava od demokratskih vrednosti. SVM polako postaje SNS, a Rusija kao da više nije bratska zemlja sa Srbijom, već sa Mađarskom.

Savez vojvođanskih Mađara će uskoro morati da porazmisli o strategiji za minimalizovanje štete koju su stranci nanele pokornička saradnja sa SNS-om i Fides-om. Prioritetna misija stranke biće – kako povratiti izgubljeno poverenje mađarske zajednice i celokupnog građanstva.

Piše: Mina Delić

Predsednik Srbije i premijer Mađarske na sahrani predsednika Saveza vojvođanskih Mađara, 4. novembar 2023. (Foto: Mina Delić)